Wanneer er wordt gesproken over psychosociale zorg, denken veel mensen automatisch aan psychologische begeleiding. Toch omvat het begrip veel meer, vertelt Mariska Blom, klinisch psycholoog. “Psychosociale zorg gaat over alles wat iemand nodig heeft om zich staande te houden in een leven dat door kanker ingrijpend is veranderd. Daarbij kijken we niet alleen naar de patiënt zelf, maar ook naar de mensen om hem of haar heen.”
Een kankerdiagnose heeft gevolgen op vrijwel alle levensgebieden. “Naast de lichamelijke impact kunnen vragen ontstaan als: Kan ik blijven werken? Hoe vertel ik het mijn kinderen? Wat betekent dit voor mijn relatie? En wat als de behandeling straks voorbij is? Juist daarom is het belangrijk om verder te kijken dan de medische behandeling alleen. Psychosociale zorg helpt mensen om met die veranderingen om te gaan en kwaliteit van leven te behouden.”
Niet iedereen heeft hetzelfde nodig
Volgens Blom is er de afgelopen jaren veel veranderd in de manier waarop zorgprofessionals kijken naar de psychosociale gevolgen van kanker. Waar de zorg vroeger vooral gericht was op het behandelen van de ziekte zelf, is er tegenwoordig veel meer aandacht voor kwaliteit van leven en de persoonlijke situatie van de patiënt.
“Niet iedere patiënt heeft dezelfde ondersteuning nodig. Sommigen zijn geholpen met goede informatie of contact met lotgenoten, terwijl anderen baat hebben bij begeleiding door een maatschappelijk werker, geestelijk verzorger of psycholoog. Het mooie is dat het aanbod steeds breder wordt en beter aansluit bij wat iemand op dat moment nodig heeft.”
Dat maatwerk is belangrijk, omdat de impact van kanker sterk verschilt per levensfase. Jongvolwassen patiënten kampen bijvoorbeeld vaker met vragen rondom relaties, vruchtbaarheid, lichaamsveranderingen en carrièreontwikkeling. Oudere patiënten hebben weer andere zorgen en behoeften. “Daarom is het belangrijk dat we goed kijken wie we voor ons hebben in de spreekkamer en welke gevolgen de ziekte juist voor die persoon heeft.”
Een vaste plek in het zorgpad
Blom ziet ook dat psychosociale zorg de laatste jaren steeds beter verankerd raakt binnen de oncologische zorg. Een belangrijke ontwikkeling hierin is volgens haar de komst van verpleegkundig specialisten.
“Artsen, verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten spelen allemaal een belangrijke rol bij het herkennen van psychosociale problemen. Verpleegkundig specialisten hebben daarbij vaak meer ruimte om stil te staan bij hoe het écht met iemand gaat. Ze hebben een belangrijke signalerende rol. Door vragen te stellen als: waar loop je tegenaan, wat heb je nodig en welke ondersteuning zou kunnen helpen, kunnen zij patiënten op tijd naar passende zorg begeleiden.”
Dat hoeft niet altijd direct gespecialiseerde psychologische hulp te zijn. In veel ziekenhuizen is inmiddels een breed ondersteuningsaanbod. Bij HMC kunnen patiënten bijvoorbeeld terecht bij het Informatieplein Oncologie voor informatie, praktische ondersteuning en lotgenotencontact. Hier wordt o.a. de groepsbehandeling Verder na Kanker geboden onder begeleiding van een psycholoog en verpleegkundig specialist, waar in vier sessies aandacht wordt besteed aan de lichamelijke, psychologische en sociale gevolgen van kanker, voor patiënten die de medische behandelingen inmiddels afgerond hebben. Om op alle vlakken goede zorg te kunnen bieden maken maatschappelijk werkers, geestelijk verzorgers en psychologen deel uit van het netwerk rondom de patiënt.
“Passende zorg betekent niet automatisch opschalen naar een psycholoog. Soms is contact met iemand die hetzelfde heeft meegemaakt al enorm waardevol. Het gaat erom dat iemand de ondersteuning krijgt die past bij zijn of haar situatie.”
Zie de signalen op tijd
De uitdaging blijft het tijdig herkennen van psychosociale problemen. Er zijn patiënten die aangeven dat het goed gaat, terwijl er onder de oppervlakte van alles speelt.
“Je moet als zorgprofessional leren luisteren naar de signalen achter het verhaal. Slecht slapen, veel piekeren, zorgen over werk of onzekerheid over de toekomst kunnen aanwijzingen zijn dat extra ondersteuning nodig is. Soms helpt het om dan door te vragen.”
Hulpmiddelen zoals de Lastmeter kunnen daarbij volgens Blom een waardevolle leidraad zijn. Ze helpen verpleegkundig specialisten om onderwerpen systematisch bespreekbaar te maken en in het gesprek met de patiënt te verkennen waar deze tegenaan loopt.
Daarnaast pleit zij ervoor om psychosociale zorg veel eerder in het ziekteproces aan bod te laten komen. “Vaak wordt er pas over gesproken nadat de medische behandeling is afgerond. Juist in de fase van diagnose en behandeling kun je veel betekenen door patiënten al te informeren over wat er mogelijk is.”
Doorbreek het stigma
Hoewel de acceptatie van psychosociale zorg toeneemt, merkt Blom dat er nog steeds misverstanden bestaan. Vooral bij oudere patiënten leeft soms het idee dat psychologische ondersteuning alleen nodig is als het écht niet goed gaat.
“Dat stigma mogen we best doorbreken. Het is helemaal niet vreemd om ondersteuning nodig te hebben als je wordt geconfronteerd met kanker. De ziekte heeft een enorme impact.”
Kennis blijft belangrijk
Als voorzitter van de regionale netwerkgroep Psychologische Oncologie van OncoWest ziet Blom kansen om psychosociale zorg verder te versterken. Met name op het gebied van scholing.
“Het zou mooi zijn als kennis over psychosociale zorg een vast onderdeel wordt van opleidingen voor artsen, verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten. Niet alleen kennis over wat psychosociale zorg inhoudt, maar ook hoe je signalen herkent en hoe je hierover het gesprek voert.”
Daarnaast moedigt zij zorgprofessionals aan om goed te weten welke ondersteuning binnen hun eigen organisatie beschikbaar is en elkaar op te zoeken voor overleg als ze zelf het antwoord niet weten. “Je hoeft niet alles zelf op te lossen. Juist door de interne samenwerking op te zoeken worden patiënten beter geholpen en komen zij sneller op de juiste plek terecht.”
Van zorgaanbod naar ervaring
Dat psychosociale zorg een steeds belangrijkere rol speelt binnen de oncologische zorg staat voor Blom vast. De uitdaging voor de komende jaren ligt volgens haar in verdere integratie, meer bekendheid en het blijven leveren van maatwerk.
“Uiteindelijk gaat het erom dat we niet alleen de ziekte behandelen, maar ook aandacht hebben voor wat kanker met iemand als mens doet.”
10 oktober: Dag van de Mentale Gezondheid
Kanker heeft niet alleen lichamelijke gevolgen. Juist daarom is het belangrijk om aandacht te hebben voor mentale gezondheid. Vraag hoe het écht gaat, maak zorgen bespreekbaar en weet welke ondersteuning beschikbaar is. Binnen de ziekenhuizen van OncoWest zijn verschillende vormen van psychosociale ondersteuning beschikbaar.